- Międzywojnie ≈ 750 000 Polaków emigruje do Francji (≈ 500 000 w 1939).
- Ruch oporu ≈ 50 000 Polaków we Francji, blisko 5 000 poległych.
- 28 sierpnia 1944 Operacja Amalgame: FFI włączone do 1 Armii Francuskiej.
- 1944 Powstanie 19. i 29. Zgrupowania Piechoty Polskiej.
- Sty.–maj 1945 Od Renu (Colmar) po Dunaj, z 1 Armią Francuską.
- 18 listopada 1945 Defilada w Warszawie; powrót ok. 2 900 żołnierzy do Polski.
Historia polsko-francuska, od emigracji po wyzwolenie Francji.
Pamięć o Polakach i polskich emigrantach w ruchu oporu i w 1 Armii Francuskiej — od Francji po Polskę.
Polska emigracja we Francji
W okresie międzywojennym do Francji wyemigrowało blisko 750 000 Polaków; w chwili niemieckiej inwazji było ich jeszcze około 500 000. Pracowali przede wszystkim w kopalniach, przemyśle i rolnictwie.
Po klęsce Francji w polskich środowiskach we Francji i w Belgii powstały konspiracyjne organizacje ruchu oporu. Polska diaspora masowo włączyła się w walkę z niemieckim okupantem.
Polacy we francuskim ruchu oporu
Mimo represji Polacy organizowali konspiracyjne siatki, uczestniczyli w strajkach i akcjach zbrojnych oraz walczyli w szeregach francuskiego ruchu oporu.
Szacuje się, że w ruchu oporu we Francji brało udział około 50 000 Polaków, z których blisko 5 000 poległo.
Operacja Amalgame i 1 Armia Francuska
28 sierpnia 1944 roku generał de Gaulle wydał rozkaz przeprowadzenia operacji Amalgame. Przeprowadzona jesienią 1944 roku, scaliła wszystkie oddziały partyzanckie — bez względu na przynależność polityczną — w ramach Francuskich Sił Wewnętrznych (FFI), a następnie włączyła je do Armii „B”, która stała się 1 Armią Francuską pod dowództwem generała Jeana de Lattre de Tassigny.
Cudzoziemcy służący w tej armii mieli wstąpić do Legii Cudzoziemskiej albo przyjąć obywatelstwo francuskie. Dowódcy polskich oddziałów partyzanckich sprzeciwili się temu i w październiku 1944 roku powołali komisję wojskową wspólnie z Komitetem Wyzwolenia Narodowego (CLN) emigracji.
Powstanie Zgrupowań Piechoty Polskiej
Starania komisji w Ministerstwie Wojny przyniosły skutek: uzyskano zgodę na tworzenie wyłącznie polskich oddziałów w armii francuskiej, z polskimi orłami i musztrą.
Z polskich oddziałów wywodzących się z ruchu oporu (FFI/FTP) utworzono dwa wzmocnione bataliony — odpowiednik brygady piechoty — które przeorganizowano w dwa zgrupowania: 19. Zgrupowanie Piechoty Polskiej, złożone z żołnierzy z centralnej i południowej Francji, oraz 29. Zgrupowanie Piechoty Polskiej z północy kraju.
Ich kadry — dowódcy, sztaby i pododdziały — stanowili polscy oficerowie związani z ruchem oporu; w imieniu armii francuskiej całość podlegała francuskiemu oficerowi i była administracyjnie przypisana do 201. Pułku Pionierów Północnoafrykańskich.
Od Renu po Dunaj
Sformowane już w październiku 1944 roku, oba zgrupowania walczyły u boku 1 Armii Francuskiej. Od 29 stycznia do 3 lutego 1945 roku znajdowały się w rezerwie dowództwa podczas walk o likwidację niemieckiego przyczółka na Renie i wyzwolenie Colmar.
W kwietniu i maju 1945 roku wzięły udział w ofensywie 1 Armii od Renu aż po Dunaj. Po zakończeniu działań znajdowały się w pobliżu granicy szwajcarskiej, w rejonie Konstancji, Singen, Donaueschingen i Tuttlingen.
Powrót do Polski
Utrzymywane we francuskim korpusie okupacyjnym do listopada 1945 roku, zgrupowania zostały wówczas — za zgodą władz francuskich — skierowane do Polski wraz ze sprzętem, uzbrojeniem, umundurowaniem i zaopatrzeniem. Około 2 900 żołnierzy wyruszyło w drogę; pozostali wrócili do rodzin i do francuskich kopalń.
19. i 29. Zgrupowanie przekroczyły polską granicę 11 listopada 1945 roku. 18 listopada 1945 roku w Warszawie, na Al. Ujazdowskich, odbyła się wielka defilada wojskowa; wkrótce potem oba zgrupowania rozwiązano, a ich żołnierzy skierowano do innych zadań.
Marzenie o ojczyźnie
Dla młodych synów polskich emigrantów wyjazd do ziemi rodziców był spełnieniem marzeń. Wielu znało Polskę jedynie z rodzinnych opowieści.
Ruszali w nieznane, gotowi odbudowywać ojczyznę u boku rodaków — nie znając jeszcze ani skali zniszczeń, ani porozumień wielkich mocarstw, które miały podzielić Europę. Ich rodziny pozostały po drugiej stronie żelaznej kurtyny.
Zachować pamięć, przekazywać
Stowarzyszenie „Ren i Dunaj” pielęgnuje w Polsce tę szczególną historię między Polską a Francją. Gromadzi i eksponuje dokumenty, fotografie, emblematy, sztandary i świadectwa oraz oddaje hołd tym, którzy walczyli o wolność.
Wierne swojej dewizie — „Zapomnienie jest gorsze niż śmierć” — uczestniczy w uroczystościach patriotycznych i upamiętniających, podtrzymuje więzi z francuskimi instytucjami w Polsce i przekazuje nowym pokoleniom pamięć o wspólnej historii: o Polakach, którzy na francuskiej ziemi wybrali walkę o wolność.