Generał Józef Haller

Od armii austro-węgierskiej do polskich formacji

Po odbyciu wykształcenia wojskowego i technicznego w Wiedniu Józef Haller służy w armii austro-węgierskiej. Na początku pierwszej wojny światowej wstępuje do polskich formacji wojskowych i dowodzi między innymi II Brygadą Legionów Polskich.

W 1918 roku, po walkach pod Rarańczą i Kaniowem oraz rozwiązaniu II Korpusu Polskiego, Haller udaje się na Zachód. Do Francji przybywa w 1918 roku i nawiązuje kontakt z Komitetem Narodowym Polskim, który odgrywa wówczas kluczową rolę w organizowaniu polskiej reprezentacji politycznej i wojskowej wobec mocarstw sprzymierzonych.

Dowództwo Armii Polskiej we Francji

Armia Polska we Francji została utworzona w 1917 roku. 4 czerwca 1917 roku dekret prezydenta Republiki Francuskiej umożliwił utworzenie armii polskiej na terytorium francuskim. Jej pierwszym dowódcą był francuski generał Louis Archinard.

4 października 1918 roku Józef Haller zostaje mianowany na czele tej armii. Od tej daty jego nazwisko zostaje ściśle związane z tym, co wkrótce zostanie nazwane „Błękitną Armią” — od koloru jej mundurów.

Armia ta skupia Polaków pochodzących z kilku regionów świata. Ochotnicy przybywają zwłaszcza ze Stanów Zjednoczonych, Kanady i Brazylii. Do jej szeregów dołączają również Polacy, którzy służyli w armiach państw centralnych i dostali się do niewoli, po ich uwolnieniu.

Pod dowództwem Hallera armia kontynuuje szkolenie i organizację. Po zawarciu rozejmu 11 listopada 1918 roku jej stan liczebny nadal rośnie. Błękitna Armia dysponuje znacznym wyposażeniem dostarczonym przez Francję i staje się poważną siłą wojskową. W przededniu przerzutu do Polski liczy około 70 000 żołnierzy.

Błękitna Armia obejmuje między innymi kilka wielkich jednostek piechoty, formacje artylerii, jednostki lotnicze oraz pułk czołgów. Polskie ministerstwo obrony podaje, że obejmuje ona dwa korpusy, cztery dywizje, dywizję instrukcyjną, pułk czołgów, siedem eskadr lotniczych oraz jednostki wsparcia.

Jej znaczenie wykracza poza samą dziedzinę wojskową. Według Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) istnienie tej siły zbrojnej przyczynia się również do politycznej wagi sprawy polskiej podczas konferencji pokojowej w Paryżu. Stanowi ona jedno z głównych narzędzi wojskowych, jakimi dysponuje Polska w chwili odzyskiwania niepodległości.

Powrót Błękitnej Armii do Polski

Wiosną 1919 roku rząd polski i władze sprzymierzone organizują przerzut Błękitnej Armii do Polski.

Transport stanowi ważną kwestię dyplomatyczną. Rozważany jest zwłaszcza projekt przewozu morskiego do Gdańska, napotyka on jednak na sprzeciw Niemiec i Wielkiej Brytanii. Ostatecznie przyjętym rozwiązaniem jest transport kolejowy przez Niemcy, zorganizowany pod ochroną sprzymierzonych. Pociągi przewożą żołnierzy wraz z ich uzbrojeniem i sprzętem.

Od kwietnia 1919 roku jednostki pod dowództwem generała Hallera zaczynają w ten sposób przybywać do Polski. Przybycie to zapewnia państwu polskiemu liczną siłę, zorganizowaną, wyszkoloną i wyposażoną według francuskich standardów wojskowych.

Powrót Błękitnej Armii stanowi znaczące wzmocnienie polskich sił wojskowych w chwili, gdy młoda Rzeczpospolita musi stawić czoła kilku konfliktom dotyczącym jej granic.

Haller na frontach odradzającej się Polski

Po powrocie do Polski Józef Haller otrzymuje nowe obowiązki wojskowe.

Jednostki Błękitnej Armii biorą udział w walkach wojny polsko-ukraińskiej, a następnie w wojnie polsko-bolszewickiej. Błękitna Armia stanowi wówczas ważny element sił wojskowych nowo niepodległej Polski.

Generał Haller dowodzi między innymi Frontem Wołyńsko-Galicyjskim, zanim otrzymuje dowództwo Frontu Pomorskiego. To ostatnie zadanie przypada w kontekście realizacji postanowień terytorialnych traktatu wersalskiego dotyczących Polski.

W lutym 1920 roku Haller uczestniczy w uroczystościach upamiętniających objęcie Pomorza przez Polskę. 10 lutego 1920 roku w Pucku przewodniczy uroczystościom znanym pod nazwą „Zaślubiny Polski z morzem”, będącym symbolem odzyskanego przez Polskę dostępu do Morza Bałtyckiego.

Błękitna Armia włączona do Wojska Polskiego

Błękitna Armia nie stanowi armii trwale oddzielonej od armii narodowej. Jej jednostki zostają stopniowo włączone w struktury Wojska Polskiego, armii Rzeczypospolitej Polskiej.

1 września 1919 roku żołnierze Błękitnej Armii zostają oficjalnie włączeni w struktury Wojska Polskiego, a Błękitna Armia przestaje istnieć jako odrębna formacja.

Włączenie to pozwala Polsce zachować w ramach swojej armii doświadczenie, wyposażenie i organizację nabyte przez te jednostki we Francji.

Rola Hallera podczas wojny polsko-bolszewickiej

W 1920 roku Józef Haller uczestniczy w obronie Polski podczas wojny polsko-bolszewickiej.

Odgrywa on zwłaszcza rolę w organizowaniu Armii Ochotniczej, utworzonej w chwili, gdy Polska musi zmobilizować znaczne siły, aby stawić czoła ofensywie sowieckiej. Sprawuje również obowiązki dowódcze na frontach północno-wschodnim i północnym. IPN podkreśla zwłaszcza jego rolę w umacnianiu morale polskich żołnierzy w tym okresie.

Doświadczenie nabyte we Francji oraz powrót do Polski licznej i dobrze wyposażonej armii przyczyniły się w ten sposób do wojskowego wzmocnienia Rzeczypospolitej Polskiej w pierwszych latach jej niepodległości.

Pomorze i „spotkanie z morzem”

Rola Józefa Hallera nie ogranicza się do jego dowodzenia Błękitną Armią.

Po pierwszej wojnie światowej staje się on jednym z oficerów odpowiedzialnych za wprowadzanie w życie nowych realiów terytorialnych niepodległej Polski. Na czele Frontu Pomorskiego uczestniczy w objęciu terytoriów przyznanych Polsce na mocy traktatu wersalskiego.

Uroczystość w Pucku z 10 lutego 1920 roku nabiera szczególnego wymiaru w polskiej pamięci narodowej. Symbolizuje ona ponowne otwarcie Polski na Morze Bałtyckie, po ponad stu latach nieobecności państwa polskiego na politycznej mapie Europy.

Po walkach

Po okresie wojen o granice Polski Józef Haller kontynuuje swoją działalność wojskową, polityczną i społeczną.

Sprawuje różne obowiązki w polskim życiu publicznym i pozostaje szczególnie związany z dawnymi żołnierzami Błękitnej Armii, z ruchami kombatanckimi oraz z polskim ruchem harcerskim.

Po tym, jak sprzeciwia się przewrotowi majowemu 1926 roku, zostaje przeniesiony w stan spoczynku 31 lipca 1926 roku.

Gdy we wrześniu 1939 roku wybucha druga wojna światowa, Haller opuszcza Polskę i udaje się na Zachód. Uczestniczy w polskim rządzie na uchodźstwie kierowanym przez generała Władysława Sikorskiego i sprawuje zwłaszcza funkcje ministerialne w Londynie.

Po wojnie pozostaje w Wielkiej Brytanii. Józef Haller umiera w Londynie 4 czerwca 1960 roku. Zostaje najpierw pochowany na cmentarzu Gunnersbury. W 1993 roku jego prochy zostają przeniesione do Polski i złożone w kościele św. Agnieszki w Krakowie.

Ważna postać stosunków francusko-polskich

W historii francusko-polskiej Józef Haller zajmuje szczególne miejsce.

Jego droga jest bezpośrednio związana z francusko-polską współpracą wojskową podczas pierwszej wojny światowej. To we Francji zorganizowała się Armia Polska, której dowództwo obejmuje on w październiku 1918 roku. Uformowana, wyposażona i wyszkolona na terytorium francuskim, siła ta zostaje następnie przerzucona do Polski w 1919 roku i bierze udział w walkach, którym musi stawić czoła młoda Rzeczpospolita.

Błękitna Armia stanowi w ten sposób konkretną więź wojskową między Francją, Polską a społecznościami polskimi osiadłymi za granicą. IPN podkreśla również, że armia ta stanowi ważny przejaw więzi między polską diasporą a Polską.

Z tego powodu generał Józef Haller pozostaje związany z pamięcią o Armii Polskiej we Francji, o Błękitnej Armii, o odrodzeniu państwa polskiego w 1918 roku oraz o walkach prowadzonych na rzecz umocnienia granic Drugiej Rzeczypospolitej.