Prezentacja
Historia francusko-polska utkana z więzi, wygnania, walk i splecionych losów
Historia Francji i Polski nie sprowadza się do kilku epizodów dyplomatycznych ani do kilku wielkich postaci. Od wielu stuleci oba kraje łączą relacje polityczne, sojusze, wymiana kulturalna, migracje oraz, wielokrotnie, wspólnota losów wobec europejskich przemian.
Historia ta pozostawiła konkretne ślady zarówno w Polsce, jak i we Francji: pomniki, cmentarze, groby wojskowe, tablice pamiątkowe, archiwa, dzieła sztuki, instytucje, rodziny i miejsca pamięci. Francuska pamięć w Polsce ma za zadanie je identyfikować, dokumentować i przekazywać.
- 1573 Henryk Walezy zostaje wybrany królem Polski
- 1725 Maria Leszczyńska poślubia Ludwika XV
- 1737 Stanisław Leszczyński, książę Lotaryngii w Nancy
- 1807 Utworzenie Księstwa Warszawskiego
- 1831 Początek Wielkiej Emigracji
- 1917 Utworzenie Błękitnej Armii we Francji
- 1918 Polska odzyskuje niepodległość
- 1944 1. Dywizja Pancerna wyzwala Francję
- 2025 Podpisanie traktatu z Nancy
Dawne relacje między Francją a Polską
Więzi między oboma krajami są dawne. Już w XVI wieku nabierają szczególnego wymiaru politycznego wraz z elekcją, w 1573 roku, Henryka Walezego, brata króla Francji Karola IX, na tron Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Henryk Walezy panuje w Polsce tylko krótko, zanim zostaje królem Francji jako Henryk III w 1574 roku, ale jego elekcja stanowi ważny epizod w budowaniu trwałych relacji między oboma krajami.
W XVII wieku więzi trwają nadal, zwłaszcza za sprawą Ludwiki Marii Gonzagi, Francuzki, która została królową Polski poprzez małżeństwo z Władysławem IV Wazą, a następnie z Janem II Kazimierzem. Inną emblematyczną postacią jest Maria Kazimiera d’Arquien, urodzona we Francji, królowa Polski u boku Jana III Sobieskiego. Utrzymuje ona bliskie relacje z Francją Ludwika XIV i przyczynia się do zbliżenia obu krajów.
Te osobiste, rodzinne i polityczne historie pokazują, że relacje francusko-polskie to nie tylko relacje dwóch państw: to także losy mężczyzn i kobiet, którzy żyli między oboma krajami.
Stanisław Leszczyński i Maria Leszczyńska: historia, która łączy Polskę z Francją
W XVIII wieku los Stanisława Leszczyńskiego stanowi jedną z najbardziej niezwykłych więzi między oboma krajami.
Wybrany królem Polski w 1704 roku, a następnie zdetronizowany w 1709 roku, Stanisław Leszczyński doświadcza wygnania. Zostaje ponownie wybrany królem Polski w 1733 roku, ale ostatecznie zrzeka się tronu w 1736 roku. W 1737 roku zostaje księciem Lotaryngii i Baru oraz osiedla się w Nancy, gdzie przebywa aż do śmierci w 1766 roku.
Jego francuski los jest bezpośrednio związany z losem jego córki. W 1725 roku Maria Leszczyńska, córka Stanisława, poślubia Ludwika XV, króla Francji. Ślub odbywa się przez pełnomocnika w Strasburgu 15 sierpnia 1725 roku, a następnie w Fontainebleau 5 września. Maria Leszczyńska zostaje królową Francji i pozostaje nią aż do śmierci w 1768 roku. Urodzi Ludwikowi XV dziesięcioro dzieci, wśród nich przyszłego Ludwika, ojca Ludwika XVI.
Stanisław osiedla się następnie w Lotaryngii, gdzie pozostawia znaczący ślad. W Nancy każe m.in. urządzić zespół urbanistyczny noszący dziś jego imię i przyczynia się do rozwoju kulturalnego oraz intelektualnego Lotaryngii.
Jego historia jest więc zarazem polska, francuska i europejska. Stanowi jeden z najbardziej widocznych przykładów historycznej głębi relacji między oboma krajami.
Napoleon i Polacy: nadzieja na odzyskanie niepodległej Polski
Na początku XIX wieku sprawa polska również wiąże się z historią napoleońską.
Po rozbiorach Polski wielu Polaków widzi w Napoleonie Bonaparte możliwe wsparcie dla odbudowy swojego kraju. Około 100 000 polskich żołnierzy walczy w Wielkiej Armii i uczestniczy między innymi w kampaniach napoleońskich. Księstwo Warszawskie, utworzone w 1807 roku, przez kilka lat stanowi polskie państwo ściśle związane z Cesarstwem Francuskim.
Dziedzictwo tego okresu jest istotne w polskiej pamięci. Przypomina, że dla wielu Polaków walka zbrojna u boku Francji wiązała się także z nadzieją na odzyskanie niepodległego państwa polskiego.
Wielka Emigracja: Polska na wygnaniu we Francji
Po klęsce powstania listopadowego 1830-1831 tysiące Polaków zostaje zmuszonych do emigracji. Okres ten znany jest pod nazwą Wielkiej Emigracji.
Francja staje się wówczas jednym z głównych ośrodków życia politycznego, intelektualnego i kulturalnego polskiej emigracji. W latach 1831-1870, według szacunków przedstawionych przez BnF (Francuską Bibliotekę Narodową), do Francji emigruje około 30 000 Polaków.
Paryż staje się ważnym centrum sprawy polskiej. Hôtel Lambert, skupiony wokół księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, gromadzi znaczną część politycznej i kulturalnej elity emigracji.
To również we Francji żyje lub tworzy wiele wielkich postaci polskiej kultury XIX wieku: Fryderyk Chopin, Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Kamil Norwid i wielu innych. Chopin przybywa do Paryża w 1831 roku i staje się jedną z czołowych postaci tej polskiej społeczności na wygnaniu.
Polska obecność we Francji nie ogranicza się zatem do emigracji politycznej. Daje początek szkołom, stowarzyszeniom, bibliotekom, drukarniom, parafiom i instytucjom, które trwale przyczyniają się do przekazywania polskiej kultury we Francji.
Polacy w służbie Francji
Więzi między oboma narodami mają również charakter wojskowy. W XIX wieku Polacy, którzy przybyli do Francji, walczą w jej armiach. Po powstaniu styczniowym 1863 roku do Francji przybywa nowa fala uchodźców, a niektórzy z nich zaciągają się między innymi do armii francuskiej podczas wojny 1870 roku.
W XX wieku ta historia wojskowa nabiera nowego wymiaru. Podczas I wojny światowej Francja uczestniczy w tworzeniu armii polskiej na swoim terytorium. Utworzenie tej armii zostaje zarządzone 4 czerwca 1917 roku przez prezydenta Republiki Raymonda Poincarégo. Siły te, znane pod nazwą Błękitnej Armii, zostają oddane pod dowództwo generała Józefa Hallera i uczestniczą w walkach od 1918 roku.
Francja staje się w ten sposób jednym z miejsc, gdzie odtwarza się polska siła zbrojna, zanim Polska odzyska niepodległość w 1918 roku.
Polska imigracja we Francji: inna historia pamięci
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości relacje między oboma krajami nabierają nowego wymiaru. W okresie międzywojennym Francja przyjmuje liczną polską imigrację zarobkową. Mężczyźni i kobiety przybywają do pracy w kopalniach, przemyśle i rolnictwie. Polskie społeczności rozwijają się szczególnie na północy i wschodzie Francji.
Ta imigracja różni się od Wielkiej Emigracji XIX wieku: jest znacznie bardziej robotnicza i związana z potrzebami gospodarczymi powojennej Francji. W kilku regionach francuskich powstają „małe Polski” ze swoimi stowarzyszeniami, szkołami, parafiami, sklepami i gazetami.
Ta historia stanowi integralną część pamięci francusko-polskiej. Przypomina, że relacje między oboma krajami to nie tylko relacje dyplomatów, wojskowych czy wielkich osobistości: to również losy polskich rodzin, które przybyły, aby żyć, pracować i zapuścić korzenie we Francji.
1939-1945: ponownie walczyć u boku Francji
We wrześniu 1939 roku napaść na Polskę dokonana przez nazistowskie Niemcy i Związek Radziecki otwiera nowy tragiczny okres.
Po klęsce Polski rząd polski znajduje schronienie we Francji. Na terytorium francuskim odtwarzane są polskie jednostki wojskowe, które uczestniczą w kampanii francuskiej 1940 roku u boku sił francuskich. Niektórzy polscy żołnierze kontynuują następnie walkę z Wielkiej Brytanii lub wstępują do ruchu oporu.
W 1944 roku 1. Dywizja Pancerna generała Stanisława Maczka uczestniczy w walkach o wyzwolenie Francji. Polska nekropolia narodowa w Grainville-Langannerie w Normandii gromadzi między innymi 615 grobów polskich żołnierzy poległych podczas walk o wyzwolenie w 1944 roku.
Miejsca te są dziś bezpośrednimi świadkami wspólnej historii wojskowej.
Pamięć, która wykracza poza pola bitew
Francuska obecność w Polsce i polska obecność we Francji nie sprowadzają się jednak do wojen. Naukowcy, artyści, pisarze, studenci, dyplomaci, przedsiębiorcy, duchowni, robotnicy i rodziny przyczyniali się, pokolenie po pokoleniu, do budowania więzi między oboma społeczeństwami.
Maria Skłodowska-Curie, urodzona w Warszawie, a później czołowa postać francuskiej nauki, Fryderyk Chopin, którego kariera artystyczna rozwinęła się w dużej mierze we Francji, czy Adam Mickiewicz, osiadły w Paryżu i profesor Collège de France, są przykładami tej ludzkiej i kulturowej historii.
Pamięć francusko-polska jest więc wieloraka: jest wojskowa, polityczna, kulturalna, naukowa, religijna, rodzinna i społeczna.
Dlaczego zachowywać tę pamięć?
Francuska pamięć w Polsce polega na odnajdywaniu i upowszechnianiu tych śladów. Dotyczy ona francuskich żołnierzy poległych lub pochowanych w Polsce, polskich wojskowych walczących u boku Francji, Francuzów, którzy żyli w Polsce, Polaków, którzy znaleźli schronienie lub nowe życie we Francji, ale także miejsc, pomników, cmentarzy, archiwów i świadectw, które pozwalają zrozumieć tę historię.
Zachować miejsce pamięci, zidentyfikować grób, odnaleźć dokument lub przekazać losy danej osoby — to przywrócić należne miejsce historii, która w przeciwnym razie mogłaby zaniknąć.
Nasze podejście polega na rzetelnym dokumentowaniu tych śladów, umieszczaniu ich w kontekście historycznym i udostępnianiu ich publiczności.
Pamięć żywa, zwrócona ku przyszłości
Relacja między Francją a Polską wciąż się rozwija. Traktat z Nancy, podpisany 9 maja 2025 roku i obowiązujący od 22 stycznia 2026 roku, oficjalnie przypomina historyczną głębię tej relacji i wzmacnia współpracę między oboma krajami w dziedzinach polityki, kultury, edukacji, nauki, energetyki, bezpieczeństwa i wojskowości. Wybór Nancy na miejsce jego podpisania sam w sobie nawiązuje do historii Stanisława Leszczyńskiego.
W 2027 roku Sezon Kulturalny Francja–Polska, który odbędzie się od 18 lutego do 31 października w obu krajach, ma również przedłużyć ten dialog między dwoma społeczeństwami.
Pamięć nie jest więc zwrócona wyłącznie ku przeszłości. Pozwala zrozumieć więzi, które istnieją dziś między Francją a Polską, i przekazać ich historię przyszłym pokoleniom.