Victor Bardach, dit Jan Gerhard

Polska młodość pochłonięta przez wojnę (1921-1940)

Victor Bardach, znany jako Jan Gerhard (lub Jean), urodził się 17 stycznia 1921 roku we Lwowie, w Polsce, w Galicji Wschodniej. Po ukończeniu szkoły średniej, w 1939 roku został podchorążym. Jego los odmienił się, gdy 1 września 1939 roku Hitler zaatakował Polskę i zajął jej zachodnią część, zgodnie z ustaleniami paktu Ribbentrop-Mołotow. Klęska nadeszła szybko, a jednostka wojskowa Gerharda wycofała się do Rumunii.

Dowiedziawszy się, że we Francji odtwarzana jest armia polska, przedostał się do Francji przez Węgry, Jugosławię i Włochy. Dołączył do Polaków zgromadzonych w Coëtquidan. Podczas niemieckiego ataku na Francję 10 maja 1940 roku walczył w szeregach 1. Dywizji Grenadierów Polskich (Dywizja Lotaryńska) w Wogezach. Ranny pod Gérardmer 23 czerwca, został osadzony w Stalagu XVII w Kaisersteinbruch koło Wiednia w Austrii.

Ze Stalagu do Ruchu Oporu (1941-1942)

Na początku stycznia 1941 roku dowiedział się, że rząd Vichy zwrócił się o repatriację hospitalizowanych francuskich jeńców wojennych. Mówiąc po francusku, zdołał wśliznąć się do grupy Francuzów repatriowanych do Francji. Zaraz po przybyciu, w lutym, trafił do szpitala w Lourdes. Otoczony opieką przez Polski Czerwony Krzyż, a następnie zdemobilizowany, został objęty przymusowym pobytem w Montpellier.

Na miejscu, pod nazwiskiem Jean Halpern, zorganizował grupę młodych członków lub sympatyków Komunistycznej Partii Polski (KPP), w tym dwóch zdemobilizowanych polskich oficerów, Léona Geista i Henriego Epsteina, a także Rozmana i Kamilię Chylińską. Grupa ta utrzymywała kontakt z Partią Komunistyczną, prawdopodobnie za pośrednictwem jej sekcji żydowskiej. Był również powiązany z siatką przerzucającą żydowskie dzieci do Szwajcarii. Gerhard uczestniczył w kilku akcjach ratunkowych.

Na czele 35. Brygady FTP-MOI (1942-1944)

Wkrótce po 11 listopada 1942 roku i wkroczeniu do tzw. strefy wolnej, Jean Gerhard został wysłany do Tuluzy. Posługiwał się dokumentami na nazwisko Marc-André Verheggen, obywatela szwajcarskiego, z zawodu przedstawiciela handlowego. Nawiązał kontakt z tworzącą się 35. Brygadą FTP-MOI pod dowództwem Polaka Marcela Langera. Po jego aresztowaniu 6 lutego 1943 roku zastąpił go. Został regionalnym dowódcą wojskowym, a następnie dowódcą wojskowym Międzyregionu 35, obejmującego sześć departamentów.

Pod jego kierownictwem 35. Brygada wielokrotnie przeprowadzała akcje: zamachy na niemieckich żołnierzy, sabotaże sprzętu, instalacji i szlaków komunikacyjnych. Celem byli również policjanci, urzędnicy Vichy oraz partie polityczne opowiadające się za kolaboracją. W okresie od lutego do maja 1943 roku 35. Brygada przypisała sobie 88 akcji w departamencie Haute-Garonne i 71 w Lot-et-Garonne.

Wyzwolenie i powrót do Polski (1944-1945)

W marcu 1944 roku Jan Gerhard został przeniesiony na północ Francji, aby objąć dowództwo nad polskimi oddziałami FTPF.

Na początku 1945 roku został mianowany dowódcą 19. Polskiego Zgrupowania Piechoty (19. GIP), włączonego do 1. Armii Francuskiej generała de Lattre de Tassigny. Uczestniczył w kampanii alzackiej i w kampanii niemieckiej. Po zwycięstwie 19. GIP powrócił do Polski. Przemaszerował z bronią przez Warszawę 18 listopada 1945 roku.

Okres powojenny i tragiczny koniec

Po powrocie do socjalistycznej Polski pod koniec wojny, Jan Gerhard został w 1947 roku wysłany do walki z nacjonalistami ukraińskimi. W latach 1948-1950 odbył szkolenie w akademii wojskowej w Moskwie i powrócił do Polski w stopniu pułkownika. To właśnie po powrocie zaczęły się jego kłopoty. Podobnie jak inni jego dawni towarzysze, stał się jedną z ofiar stalinizmu i nadchodzącej zimnej wojny. Aresztowany 29 sierpnia 1952 roku, oskarżony o bycie francuskim agentem, został zwolniony i zrehabilitowany w 1954 roku. Po odwilży 1956 roku został wybrany na posła do Sejmu. Został powieściopisarzem i redaktorem naczelnym czasopisma. Jednak w 1971 roku został zamordowany w swoim warszawskim mieszkaniu: zbrodni nigdy nie wyjaśniono, również tutaj pozostają niejasności. Ówczesna Polska przeżywała nasilenie antysemityzmu, a krążyła pogłoska, że był gotów ujawnić informacje o masakrach robotników w Gdańsku i Gdyni w 1970 roku.