Polska fotografka i fotoreporterka Julia Pirotte znana jest ze swojej twórczości powstałej w Marsylii podczas drugiej wojny światowej, gdzie dokumentowała życie pod okupacją, ruch oporu oraz wyzwolenie miasta. Jako uczestniczka ruchu oporu w szeregach FTP-MOI, jej losy naznaczone są także wygnaniem, a po wojnie – ważną pracą fotograficzną w Polsce.
Młodość naznaczona zaangażowaniem
Julia Pirotte, urodzona jako Gina Diament, pochodzi z Końskowoli w Polsce, gdzie dorastała w ubogiej rodzinie żydowskiej.
Bardzo wcześnie zaangażowała się w środowiska młodzieży komunistycznej. W wieku 17 lat została aresztowana z powodu swojej działalności politycznej i spędziła kilka lat w więzieniu. W 1934 roku opuściła Polskę z pomocą Secours rouge international i dotarła do Belgii.
W Belgii poślubiła Jeana Pirotte'a, robotnika i działacza związkowego, po którym zachowała nazwisko. Poznała tam również Suzanne Spaak, przyszłą uczestniczkę ruchu oporu. To właśnie między innymi za jej pośrednictwem zwróciła się ku fotografii i podjęła kształcenie w tej dziedzinie. Rozpoczęła wówczas karierę fotoreporterki.
Wygnanie i przybycie do Marsylii
W maju 1940 roku inwazja Niemiec na Belgię zmusiła Julię Pirotte do ponownej ucieczki na wygnanie. Przedostała się do Francji i osiedliła w Marsylii.
Pracowała najpierw w fabryce zbrojeniowej, a następnie jako fotografka. Od 1942 roku została między innymi reporterką „Dimanche illustré”, a także współpracowała z innymi tytułami prasy lokalnej.
Jej aparat fotograficzny stał się wówczas sposobem dawania świadectwa o codziennej rzeczywistości Marsylii pod rządami reżimu Vichy i podczas okupacji.
Fotografowała między innymi ludowe dzielnice Vieux-Port, żydowskie kobiety i dzieci internowane w ośrodku Bompard, rodziny górników z Gardanne oraz różne aspekty codziennego życia w regionie marsylskim. Jej fotografie ukazują biedę, trudne warunki życia i skutki wojny dla ludności cywilnej.
Wśród jej fotografii wykonanych w tym okresie znajduje się także portret Édith Piaf. Muzeum Historii Marsylii przechowuje ten portret w swoich zbiorach.
Julia Pirotte w ruchu oporu
Równolegle do działalności fotograficznej Julia Pirotte zaangażowała się we francuski ruch oporu.
Wstąpiła do FTP-MOI – Francs-Tireurs et Partisans – Main-d'œuvre immigrée. Jej konspiracyjna działalność nie ograniczała się do fotografii: pełniła funkcję łączniczki, przewoziła materiały, ulotki, konspiracyjne gazety i broń oraz uczestniczyła w wytwarzaniu fałszywych dokumentów.
Praca reporterki zapewniała jej również przykrywkę, która pozwalała jej poruszać się i pracować w Marsylii, jednocześnie uczestnicząc w działalności konspiracyjnej.
Jej zaangażowanie wpisuje się w zaangażowanie wielu cudzoziemskich uczestników ruchu oporu obecnych na południu Francji. Julia Pirotte była więc jednocześnie fotografką, uczestniczką ruchu oporu i bezpośrednim świadkiem życia ludności pod okupacją.
Świadectwo prześladowań Żydów
Szczególnie istotna część jej twórczości fotograficznej dotyczy ludności żydowskiej internowanej w Marsylii.
Fotografowała między innymi cudzoziemskie żydowskie kobiety i dzieci internowane w obozie Bompard. Zdjęcia te stanowią dziś ważne dokumentalne świadectwo warunków życia osób internowanych przed ich deportacją.
Fotografie te nabierają szczególnego wymiaru w jej osobistych losach. Julia Pirotte straciła podczas wojny znaczną część swojej rodziny. Jej siostra Mindla Diament, również zaangażowana w ruch oporu, została aresztowana przez władze niemieckie i stracona w 1944 roku.
Wyzwolenie Marsylii
W sierpniu 1944 roku Julia Pirotte bezpośrednio uczestniczyła w powstaniu i wyzwoleniu Marsylii.
21 sierpnia 1944 roku była obecna u boku uczestników ruchu oporu i fotografowała wydarzenia. Źródła Musée de la Résistance en ligne wskazują, że uczestniczyła w walkach w szeregach compagnie Marat z FTP-MOI i dokumentowała między innymi walki uliczne oraz zdobycie Prefektury przez uczestników ruchu oporu.
Jej aparat fotograficzny pozwolił jej w ten sposób utrwalić szczególnie ważne momenty historii Marsylii: walki, uczestników ruchu oporu na ulicach, mieszkańców i manifestacje towarzyszące wyzwoleniu.
Jej fotografie Marsylii z sierpnia 1944 roku stanowią dziś jedną z najbardziej znanych części jej twórczości.
Nie są to wyłącznie zdjęcia reporterskie: stanowią one także bezpośrednie świadectwo zaangażowania uczestników ruchu oporu oraz dni, w których miasto wyzwala się spod okupacji.
Po wyzwoleniu
Julia Pirotte pozostała jeszcze przez pewien czas we Francji po wyzwoleniu. Kontynuowała działalność fotograficzną i pracowała między innymi dla kilku wydawnictw.
Jej fotografie z okresu marsylskiego stopniowo tworzą wyjątkowy zbiór dokumentalny poświęcony ruchowi oporu, codziennemu życiu pod okupacją oraz wyzwoleniu.
W marcu 1946 roku powróciła do Polski.
Powrót do Polski
Po powrocie do rodzinnego kraju Julia Pirotte zastała Polskę głęboko naznaczoną wojną i pogrążoną w odbudowie.
Wznowiła działalność fotografki i uczestniczyła w utworzeniu oraz funkcjonowaniu wojskowej agencji fotograficznej. Żydowski Instytut Historyczny podaje, że była między innymi współzałożycielką i dyrektorką Wojskowej Agencji Fotograficznej w latach 1946–1948.
Pracowała również jako fotografka i dziennikarka dla kilku polskich wydawnictw.
Jej obiektyw skierował się odtąd na odbudowę kraju, życie społeczne oraz ludność zmagającą się ze skutkami wojny.
Pogrom kielecki
W lipcu 1946 roku Julia Pirotte udała się do Kielc po pogromie z 4 lipca.
Wykonała ważną serię fotografii dokumentujących skutki przemocy. Żydowski Instytut Historyczny przedstawia ją jako fotografkę obecną w Kielcach bezpośrednio po pogromie i przechowuje dziś część tej dokumentacji.
Jej fotografie ukazują między innymi osoby ranne w szpitalu, ofiary oraz kondukt pogrzebowy.
Dokumentacja ta stanowi dziś główne źródło fotograficzne dla pamięci o pogromie kieleckim. Znaczna część fotografii wykonanych przy tej okazji nie została jednak zachowana. ŻIH podaje, że wykonano ponad sto zdjęć i że duża ich część została skonfiskowana przez Urząd Bezpieczeństwa i prawdopodobnie zniszczona.
Światowy Kongres Intelektualistów we Wrocławiu
W 1948 roku Julia Pirotte fotografowała Światowy Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju, zorganizowany we Wrocławiu.
Wykonała przy tej okazji kilka portretów osobistości intelektualnych i artystycznych obecnych na kongresie. Wśród sfotografowanych osobistości znaleźli się między innymi Pablo Picasso i Julian Tuwim. Żydowski Instytut Historyczny przechowuje część tej produkcji fotograficznej.
Po wojnie jej twórczość fotograficzna pozostawała poświęcona głównie kwestiom społecznym i codziennemu życiu.
Fotografowała między innymi ludność robotniczą, dzieci, osoby starsze oraz różne aspekty odbudowy Polski.
Twórczość długo pozostająca nieznana
Mimo znaczenia jej twórczości powstałej podczas wojny i po powrocie do Polski, Julia Pirotte przez długi czas pozostawała stosunkowo mało znana szerokiej publiczności.
Od końca lat siedemdziesiątych, a zwłaszcza na początku lat osiemdziesiątych, jej fotografie wykonane w Marsylii podczas okupacji i wyzwolenia zaczęły być na nowo odkrywane.
Marsylscy przyjaciele, dawni uczestnicy ruchu oporu, przyczynili się do rozpropagowania jej twórczości. W 1980 roku jej fotografie zostały zaprezentowane na Rencontres Internationales de la Photographie d'Arles. Wystawa ta w znacznym stopniu przyczyniła się do uznania jej pracy.
Jej fotografie były następnie prezentowane w kilku krajach, między innymi we Francji, w Belgii, Szwecji, Stanach Zjednoczonych i Polsce. Stopniowo trafiały do zbiorów kilku instytucji fotograficznych.
Ochrona jej twórczości
Znaczna część dziedzictwa fotograficznego Julii Pirotte przechowywana jest dziś w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie.
Instytut podaje, że Julia Pirotte powierzyła mu tuż przed śmiercią część swojego archiwum, obejmującego między innymi około 1000 fotografii wykonanych głównie w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, a także dokumenty archiwalne związane z jej działalnością zawodową i zaangażowaniem podczas wojny. Kolekcja obejmuje również fotografie bitwy o Marsylię oraz obszerną dokumentację pogromu kieleckiego.
Część jej twórczości przechowywana jest również w Muzeum Fotografii w Charleroi w Belgii. Jej fotografie trafiły do zbiorów tej instytucji w następstwie ponownego odkrycia i międzynarodowego rozpowszechnienia jej pracy.
Fotografka, uczestniczka ruchu oporu, świadek
Losy Julii Pirotte są wyjątkowe ze względu na różnorodność jej zaangażowań.
Jako fotografka prasowa wykorzystywała swój aparat do dokumentowania społecznych i politycznych realiów swojej epoki. Jako uczestniczka ruchu oporu brała udział w konspiracyjnej walce z okupacją niemiecką w szeregach FTP-MOI. W Marsylii była jednocześnie uczestniczką i świadkiem wyzwolenia.
Po wojnie kontynuowała tę pracę dawania świadectwa w Polsce. Jej fotografie pogromu kieleckiego z 1946 roku, Kongresu we Wrocławiu z 1948 roku oraz odbudowy kraju przedłużają jej spojrzenie na polityczne i społeczne wstrząsy powojennej Europy.
Jej twórczość tworzy w ten sposób dokumentalne ogniwo łączące kilka okresów i kilka krajów: Belgię, Francję i Polskę.
Pamięć
Odkryta na nowo kilkadziesiąt lat po wydarzeniach, które fotografowała, Julia Pirotte jest dziś uznawana za ważną fotografkę XX wieku oraz za świadka ruchu oporu i wyzwolenia Marsylii.
Jej fotografie pozwalają zachować pamięć o ludziach i wydarzeniach, które naznaczyły historię Europy: życiu pod okupacją, zaangażowaniu cudzoziemskich uczestników ruchu oporu we Francji, wyzwoleniu Marsylii, skutkach wojny oraz pogromie kieleckim.
Jej losy przypominają również o roli, jaką odegrały cudzoziemki i imigrantki we francuskim ruchu oporu.
Julia Pirotte zmarła w 2000 roku. Jej twórczość, przechowywana między innymi w Warszawie i Charleroi, jest odtąd nadal badana, wystawiana i digitalizowana.
Poprzez swoje fotografie pozostawiła wyjątkowe świadectwo o latach wojny, ruchu oporu, wyzwoleniu i odbudowie Europy.
Źródła : Źródła: Musée de la Résistance en ligne; Żydowski Instytut Historyczny (Warszawa); Muzeum Historii Marsylii; Muzeum Fotografii w Charleroi.